Ο Νάσος Βαγενάς είναι καθηγητής της Θεωρίας και Κριτικής της Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Το αναγνωστικό κοινό τον γνωρίζει ως διακεκριμένο ποιητή αλλά και ως κριτικό σε θέματα της λογοτεχνίας. Από καιρό σχεδιάζαμε να προσεγγίσουμε τον Νάσο Βαγενά. Η αφορμή μας δόθηκε από την έκδοση της νέας του ποιητικής συλλογής «Η νήσος των Μακάρων». Μία συζήτηση με έναν τέτοιο δημιουργό είναι αισθητική απόλαυση αλλά και γνωριμία με τον κόσμο της ποίησης.
Του Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη
ΠΟΙΑ ΗΤΑΝ Η ΑΦΟΡΜΗ ΓΙΑ ΝΑ ΓΡΑΦΕΙ Η ΝΗΣΟΣ ΤΩΝ ΜΑΚΑΡΩΝ;
Η ανάγνωση της εισαγωγής στο ποιητικό έργο του Κάλβου, η οποία περιέχεται στην πρόσφατη έκδοση των Ωδών. Περιέχει πράγματα ασύστατα τόσο, που προκάλεσε την άμεση αντίδρασή μου. Για να διασκεδάσω έγραψα τα σονέτα για τον Κάλβο. Αυτά μου έβγαλαν και τα σονέτα για τους άλλους ποιητές.
ΤΟ ΙΔΙΑΙΤΕΡΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΤΗΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΣΑΣ ΕΙΝΑΙ ΟΤΙ ΤΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΧΟΥΝ ΤΟ ΚΑΘΕΝΑ ΘΕΜΑ ΤΟΥΣ ΕΝΑΝ ΠΟΙΗΤΗ, ΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΜΑΛΙΣΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΕΥΕΣΤΕ ΜΕ ΚΡΙΤΙΚΟ, ΘΑ ΛΕΓΑΜΕ, ΤΡΟΠΟ.
Προσπαθώ να αποτυπώσω σε αυτά το ποιητικό στίγμα του κάθε ποιητή και τα αισθήματα που τρέφω για το έργο του.
ΓΙΑΤΙ ΣΟΝΕΤΑ ΚΑΙ ΟΧΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΑΛΛΩΝ ΜΟΡΦΩΝ;
Το σονέτο αποτελεί και άσκηση ποιητικής πειθαρχίας, την οποία θεωρώ απαραίτητη στην εποχή μας, όπου ο ελεύθερος στίχος έχει οδηγηθεί σε κατάσταση ποιητικής αμορφίας.
ΤΑ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΑΠΟ ΤΑ ΣΟΝΕΤΑ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΕ ΜΕΓΑΛΕΣ ΠΟΙΗΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΟΠΩΣ Ο ΣΟΛΩΜΟΣ, Ο ΚΑΛΒΟΣ, Ο ΚΑΡΥΩΤΑΚΗΣ, Ο ΡΙΤΣΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΟΙ ΑΛΛΟΙ. ΌΜΩΣ ΣΤΗ ΣΥΛΛΟΓΗ ΣΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΣΟΝΕΤΑ
ΚΑΙ ΓΙΑ ΑΛΛΟΥΣ ΛΗΣΜΟΝΗΜΕΝΟΥΣ ΟΠΩΣ Ο ΡΑΓΚΑΒΗΣ,
Ο ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΠΑΡΑΣΧΟΣ, Ο ΦΙΛΥΡΑΣ, Ο ΚΟΤΖΙΟΥΛΑΣ.
ΤΙ ΣΑΣ ΣΥΝΔΕΕΙ ΜΕ ΑΥΤΟΥΣ;
Με τον Ραγκαβή και τον Παράσχο με συνδέουν τα αισθήματά μου για την ποιητική τους μοίρα. Ο Παράσχος αγαπήθηκε όσο κανείς άλλος ποιητής του καιρού του –ήταν, θα έλεγα, ο Ελύτης της εποχής του–, και όμως σήμερα δεν τον διαβάζει κανείς. Ο Ραγκαβής ήταν ποιητής με μεγάλες ποιητικές δυνατότητες, όπως δείχνει το πρώτο ποιητικό του έργο , το «Δήμος και Ελένη» (1831), που είναι σε δημώδη γλώσσα – ένας ποιητής που υπήρξε γλωσσικό θύμα της εποχής του, από τη στιγμή που διοχέτευσε αυτές τις δυνατότητές του στην καθαρεύουσα. Ο Φιλύρας και ο Κοτζιούλας είναι σημαντικοί ελάσσονες, μάστορες του στίχου, και θα συμβούλευα τους νέους ποιητές να μαθήτευαν στην τεχνική τους.
ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΤΖΙΟΥΛΑ ΕΧΕΤΕ ΕΝΑ ΚΡΙΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ
ΣΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΑΣ ΚΙΝΟΥΜΕΝΟΣ ΣΤΟΧΟΣ.
Προσπαθώ μ’ αυτό να δείξω γιατί θα πρέπει να τον επανεκτιμήσουμε. Είναι ένας ποιητής του έμμετρου στίχου με ποιήματα πολύ πιο ζωντανά σήμερα, πιο σύγχρονα, απ’ ό,τι τα ποιήματα των ποιητών της εποχής του που έγραφαν σε ελεύθερο στίχο.
ΈΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΣΟΝΕΤΑ ΣΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΛΒΟ ΑΡΧΙΖΕΙ ΜΕ ΤΟΥΣ ΣΤΙΧΟΥΣ: «Ο ΣΤΙΧΟΣ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΑ ΨΥΧΗΣ/ ΣΕ ΠΑΓΩΝΙΑ ΣΑΝ ΚΑΙ ΤΟΥΤΗ ΔΕΝ ΥΠΟΦΕΡΕΤΑΙ». ΣΤΙΣ ΔΥΣΚΟΛΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ ΠΟΥ ΠΕΡΝΑΕΙ Η ΧΩΡΑ ΔΕΝ ΜΠΟΡΕΙ ΟΜΩΣ ΝΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΕΙ ΚΑΙ ΒΑΛΣΑΜΟ;
Η ποίηση μπορεί να προσφέρει παρηγοριά, ή και ελπίδα, όταν οι δύσκολες στιγμές που περνάει η χώρα είναι πολιτικής ή ηθικής φύσεως. Δεν νομίζω ότι μπορεί να αποτελέσει βάλσαμο όταν η εξαθλίωση είναι οικονομική.
«ΘΟΛΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ, ΑΣΥΝΔΕΤΕΣ, ΑΥΘΑΙΡΕΤΕΣ/ ΔΕΝ ΓΚΡΕΜΙΖΟΥΝ ΤΟΥΣ ΤΟΙΧΟΥΣ ΤΗΣ ΦΥΛΑΚΗΣ». ΌΤΑΝ ΟΜΩΣ ΥΠΑΡΧΕΙ ΤΟ ΟΝΕΙΡΟ, ΤΟΤΕ ΔΕΝ ΘΑ ΥΠΑΡΞΕΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΦΩΣ ΄Η ΜΙΑ ΕΛΠΙΔΑ;
Όταν το όνειρο σήμερα είναι πώς τα πράγματα να μη χειροτερεύσουν, δηλαδή πώς να αποφύγουμε την έσχατη εξαθλίωση, τότε η ελπίδα είναι τόσο αμυδρή, που δεν μπορούμε να μιλάμε για φως. Σ’ αυτή την περίπτωση το όνειρο έχει φτάσει στην κατάντια μιας ευχής. Δεν ονειρευόμαστε, ευχόμαστε.
ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΠΟΙΟΣ ΒΟΥΛΕΥΤΗΣ ΜΙΛΗΣΕ ΜΕ ΑΠΑΞΙΩΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ. ΑΠΟΚΑΛΕΣΕ ΤΟΥΣ ΠΟΙΗΤΕΣ «ΛΑΠΑΔΕΣ». ΓΙΑΤΙ Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΜΕΡΙΚΕΣ ΦΟΡΕΣ ΥΠΟΤΙΜΑ
΄Η ΑΔΙΑΦΟΡΕΙ ΓΙΑ ΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ;Προφανώς ο βουλευτής αυτός είχε ελάχιστη σχέση με την ποίηση, και μιλούσε για τους ποιητής μέσα από τη γνωριμία του με κάποιος στιχοπλόκους, οι οποίοι εμφανίζονταν ως ποιητές. Θα πρέπει να δούμε μέσα σε ποια συμφραζόμενα τους αποκάλεσε λαπάδες, και γιατί αισθάνθηκε την ανάγκη, βουλευτής αυτός, να μιλήσει για ποιητές.
ΠΟΙΑ ΘΑ ΗΤΑΝ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ, ΑΝ ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΣΤΙΣ ΟΜΙΛΙΕΣ ΤΟΥΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΣΑΝ ΣΤΙΧΟΥΣ ΄Η ΕΙΧΑΝ ΣΤΟ ΜΑΞΙΛΑΡΙ ΤΟΥΣ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΓΑΠΗΜΕΝΟΥ ΤΟΥΣ ΠΟΙΗΤΗ;
Δεν νομίζω ότι θα ήταν καλύτερα, αν λάβουμε υπόψη τον μέσο δείκτη πνευματικής καλλιέργειας των πολιτικών μας. Μάλλον χειρότερα θα ήταν, αν στην έννοια των πραγμάτων περιλαμβάναμε και την ποίηση – θα κακοπάθαινε η ποίηση. Βέβαια η ποίηση, και η λογοτεχνία γενικότερα, κακοπαθαίνει και από τους κριτικούς της λογοτεχνίας, όταν τη συνδέουν περισσότερο απ’ όσο θα έπρεπε με την πολιτική. Θέλω να πω, δεν είναι λίγοι οι κριτικοί που στα κείμενά τους χρησιμοποιούν ως αξιολογικά κριτήρια πολιτικά τσιτάτα, ή έχουν στο μαξιλάρι τους κείμενα του αγαπημένου τους κοινωνικοπολιτικού στοχαστή. Ξέρετε, μου φαίνονται αστεία συνθήματα του τύπου «Οι ποιητές στην εξουσία», που τα βλέπω ακόμη και σήμερα σε τοίχους των Εξαρχείων. Για την άσκηση εξουσίας –διακυβέρνησης, αν θέλετε, αν η λέξη εξουσία ενοχλεί– πολύ πιο σημαντική από την εξουσία είναι η λογική, η οποία δυστυχώς απουσιάζει τις τελευταίες δεκαετίες, και όχι μόνο από το πολιτικό μας πεδίο. Μας έχει λείψει και η φαντασία, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία.
Η ΠΟΙΗΣΗ ΕΧΕΙ ΜΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ. ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΣΥΝΕΧΙΖΕΙ ΝΑ ΚΑΤΕΧΕΙ ΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΒΑΘΜΙΔΑ ΤΟΥ ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ;
Στην αρχαιότητα η ποίηση ήταν σχεδόν όλη η λογοτεχνία – θέλω να πω ότι η ποίηση εκτελούσε και χρέη μυθιστορήματος και διηγήματος, ακόμη και φιλοσοφικού δοκιμίου. Στην εποχή μας δεν είναι μόνο η πεζογραφία –κυρίως το μυθιστόρημα με την ανάδυσή του τους προηγούμενους αιώνες– εκείνη που απορρόφησε το ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού και το απομάκρυνε από την ποίηση· είναι και η εμφάνιση νέων τεχνών, κυρίως του κινηματογράφου, και η ευρύτατη διάδοση της τέχνης των εικόνων με την τηλεόραση. Όλα αυτά ικανοποιούν ευκολότερα τις λογοτεχνικές –και τις συναφείς με αυτές καλλιτεχνικές– ανάγκες των ανθρώπων. Ακόμη, η ανάγνωση της ποίησης απαιτεί μεγαλύτερη κινητοποίηση από την πλευρά του δέκτη απ’ ό,τι η προσέγγιση άλλων τεχνών, κι αυτό σε μια εποχή γενικής χαλαρότητας, όπως η δική μας, δεν ευνοεί την ανάγνωση των ποιημάτων.
ΔΙΑΒΑΖΕΙ Ο ΈΛΛΗΝΑΣ ΠΟΙΗΣΗ;
Διαβάζει ελάχιστα περισσότερο απ’ όσο γράφει ποίηση. Θέλω να πω, οι αναγνώστες της ποίησης –πιστεύω όχι μόνο για τους λόγους που ανέφερα παραπάνω, αλλά και γιατί ο ποιητικός μας λόγος σήμερα βρίσκεται στην ακμή στην οποία βρισκόταν στα μέσα του περασμένου αιώνα– είναι λίγο περισσότεροι από εκείνους που εκφράζονται με την ποιητική γραφή, δηλαδή ελάχιστοι σε σύγκριση με εκείνους που διαβάζουν πεζογραφία –κυρίως μυθιστόρημα– χωρίς να έχουν οι ίδιοι συγγραφικές φιλοδοξίες. Αυτό δεν είναι μόνο κακό, έχει και τα καλά του. Διότι αν είναι η ποίηση να ξανακερδίσει το ενδιαφέρον των αναγνωστών, αυτό θα γίνει με τους δικούς της όρους, τους όρους που θα επιβάλει η ποιητική τέχνη, και όχι με το κίνητρο της ευρείας, της εμπορικής αναγνωσιμότητας.
ΔΙΑΒΑΖΟΥΜΕ ΣΥΧΝΑ ΣΤΟΝ ΤΥΠΟ ΓΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΠΟΙΗΣΗΣ. ΑΛΗΘΕΙΑ, ΔΙΔΑΣΚΕΤΑΙ
Η ΠΟΙΗΣΗ;
Η ποίηση, η λογοτεχνία γενικά, δεν διδάσκεται. Ή έχεις το λογοτεχνικό ταλέντο ή δεν το έχεις – είναι χάρισμα φυσικό, το οποίο, βέβαια, χρειάζεται και να το αναπτύξει όποιος το έχει. Δεν θέλω να πω ότι τα μαθήματα «δημιουργικής γραφής», τα οποία παρακολουθούν στις μέρες μας πολλοί –έχουν γίνει της μόδας–, είναι εντελώς ανώφελα. Στους ταλαντούχους δεν πιστεύω ότι προσφέρουν κάτι το σημαντικό. Αυτοί βρίσκουν τον δρόμο μόνοι τους. Είναι χρήσιμα για τους μη ταλαντούχους, γιατί τους βοηθούν να βελτιώσουν την επικοινωνία τους με τη λογοτεχνία, να γίνουν καλύτεροι αναγνώστες της – με την προϋπόθεση, φυσικά, ότι όσοι «διδάσκουν» τα μαθήματα αυτά είναι ταλαντούχοι συγγραφείς.
ΣΤΑ ΔΥΟ ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΣΑΣ Ο ΣΕΦΕΡΗΣ ΚΑΤΕΧΕΙ ΠΕΡΙΟΠΤΗ ΘΕΣΗ. ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ ΣΑΣ «Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΕΦΕΡΗΣ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΑ ΑΓΑΛΜΑΤΑ» ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΜΟΝΟ ΠΟΥ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΣΟΝΕΤΟ ΚΑΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΤΗΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ, ΣΕ ΜΙΑ ΘΕΣΗ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΑΠΟ ΤΑ ΣΟΝΕΤΑ. ΚΑΙ Ο ΚΙΝΟΥΜΕΝΟΣ ΣΤΟΧΟΣ ΠΕΡΙΕΧΕΙ ΕΦΤΑ ΚΡΙΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΙΗΤΗ. ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΟΛΩΝ ΑΥΤΩΝ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΜΕ ΤΟ
Ο ΠΟΙΗΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΧΟΡΕΥΤΗΣ, ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΣΕΦΕΡΗ;
Όχι μόνο τα εφτά κείμενα αλλά και το ποίημα που αναφέρατε, που είναι κι αυτό ποίημα «κριτικό», είναι συμπληρωματικά του βιβλίου, που είναι ένα βιβλίο νεανικό, μια διδακτορική διατριβή. Από το 1979, που δημοσιεύτηκε, ως το 2009, που γράφτηκε το τελευταίο από αυτά τα κείμενα, είχα τον χρόνο να μελετήσω καλύτερα ορισμένες πτυχές του έργου του Σεφέρη, που, αν είχαν σχολιαστεί στη διατριβή, θα την έκαναν καλύτερο βιβλίο. Αλλά τα κείμενα αυτά γράφτηκαν και από αντίδραση στην υποτιθέμενη περισπούδαστη αμφισβήτησης του σεφερικού έργου από ανθρώπους που συγχέουν τους κανόνες της «πολιτικής ορθότητας» με εκείνους της λογοτεχνικής κριτικής.
Πηγή: intex
