Ένας χώρος στοχασμού και ευθύνης.
Η επιστημονική εμπειρία και ο δημόσιος λόγος συναντούν την παιδεία, την ψυχική υγεία και τα βιβλία, σε μια προσπάθεια να διατηρείται η σκέψη κριτική και παρούσα.

Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου

15 Νοε 2026

Και όταν επιστρέψουμε από το δάσος;


Ένας άνθρωπος περπατά στο δάσος κρατώντας μια πέτρα. Καθώς τη νιώθει να βαραίνει την παλάμη του, σκέφτεται όλα εκείνα που δυσκολεύεται να αφήσει πίσω του. Τις απαιτήσεις των άλλων, τις ενοχές του, την ανάγκη να είναι πάντα διαθέσιμος. Σκύβει και την ακουμπά στη ρίζα ενός δέντρου. Η κίνηση αυτή τον συγκινεί και, καθώς συνεχίζει τον περίπατό του, αισθάνεται πιο ανάλαφρος. Το βράδυ, όμως, όταν επιστρέφει σπίτι, χτυπά το τηλέφωνο. Κάποιος του ζητά μια εξυπηρέτηση. Είναι κουρασμένος και θέλει να αρνηθεί, αλλά απαντά σχεδόν αμέσως «εντάξει». Όταν κλείνει το τηλέφωνο, νιώθει πάλι το γνώριμο βάρος.

Η ανακούφιση που ένιωσε στο δάσος ήταν αληθινή. Μέσα από μια απλή κίνηση μπόρεσε να αναγνωρίσει την κούρασή του και την επιθυμία να ζήσει διαφορετικά. Η δυσκολία εμφανίστηκε όταν χρειάστηκε να δώσει χώρο σε αυτή την επιθυμία μέσα σε μια σχέση. Εκεί, το «δεν μπορώ» ίσως σήμαινε για τον ίδιο πολύ περισσότερα από την άρνηση μιας εξυπηρέτησης. Μπορεί να φοβόταν ότι θα απογοητεύσει, ότι θα θεωρηθεί εγωιστής ή ότι θα χάσει την αγάπη του άλλου. Η πέτρα μπορούσε να μείνει στο χώμα, αλλά αυτοί οι φόβοι χρειάζονταν ακόμη την προσοχή του.

Μια ψυχαναλυτική ματιά θα αναζητούσε την ιστορία αυτών των φόβων. Ίσως κάποτε η προθυμία και η υποχώρηση να ήταν ο τρόπος του να εξασφαλίζει αποδοχή ή να αποφεύγει συγκρούσεις. Μεγαλώνοντας, μπορεί να εξακολουθεί να προστατεύει τις σχέσεις του με τον ίδιο τρόπο, ακόμη κι όταν αυτό τον εξαντλεί. Γι’ αυτό συχνά καταλαβαίνουμε τι μας συμβαίνει και παρ’ όλα αυτά το επαναλαμβάνουμε. Η κατανόηση ανοίγει μια δυνατότητα, ενώ η αλλαγή μάς φέρνει αντιμέτωπους με όσα φοβόμαστε πως θα συμβούν αν ακολουθήσουμε την επιθυμία μας. Χρειάζεται χρόνος για να μπορέσουμε να δοκιμάσουμε έναν διαφορετικό τρόπο και να αντέξουμε την αβεβαιότητα που τον συνοδεύει.

Ίσως, λοιπόν, την επόμενη φορά που θα χτυπήσει το τηλέφωνο, εκείνος ο άνθρωπος να σταματήσει για λίγο πριν απαντήσει. Να αναρωτηθεί αν θέλει και αν μπορεί να αναλάβει αυτό που του ζητούν. Ίσως καταφέρει να πει «σήμερα είμαι κουρασμένος» και να παραμείνει στην απόφασή του, παρότι αισθάνεται ενοχή. Η εμπειρία του δάσους θα έχει τότε βρει μια θέση στην καθημερινότητά του. Η πέτρα θα βρίσκεται ακόμη στη ρίζα του δέντρου και εκείνος θα αρχίζει να καταλαβαίνει πόσο δύσκολο του ήταν να αφήσει κάτι κάτω χωρίς να νιώθει ότι εγκαταλείπει κάποιον.

17 Οκτ 2026

«Αλισίβα και λουλάκι» — Σοφία Αποστολοπούλου

 


Πριν γίνει ανάμνηση, η ζωή στο χωριό ήταν γεμάτη μικρά, επείγοντα πράγματα. Να προλάβουν οι άνθρωποι τη βροχή πριν από τη σπορά. Να τελειώσουν τις δουλειές πριν νυχτώσει. Να ετοιμάσουν όσα χρειάζονταν για τον χειμώνα. Τα παιδιά έπαιζαν κάτω από τα πεύκα, περνούσαν από την πλατεία και πήγαιναν σε σχολεία όπου ο κόσμος των μεγάλων έμπαινε κι αυτός στην τάξη, με όλη την αυστηρότητα και τις προκαταλήψεις του.

Από τέτοιες ζωές αντλούν τα είκοσι διηγήματα της συλλογής «Αλισίβα και λουλάκι» της Σοφίας Αποστολοπούλου. Οι ονομασίες των τόπων, οι δουλειές, τα αντικείμενα και οι συνήθειες δεν μπαίνουν στις σελίδες ως διακόσμηση. Ήταν όσα οργάνωναν τη μέρα των ανθρώπων. Σήμερα πολλά από αυτά χρειάζονται εξήγηση. Τότε κανείς δεν σκεφτόταν ότι κάποτε θα έπρεπε να τα περιγράψει.

Στην Ελλάδα των δεκαετιών του ’60 και του ’70, όλο και περισσότεροι άφηναν τα χωριά για την πόλη. Έφευγαν για δουλειά, για σπουδές, για τις δυνατότητες που υπόσχονταν μια άλλη ζωή. Πίσω έμεναν σπίτια, χωράφια και άνθρωποι. Μαζί τους έπαιρναν συνήθειες και δεσμούς που δεν χωρούσαν εύκολα στο καινούριο περιβάλλον. Κάθε επιστροφή στο χωριό τούς έφερνε κοντά σε όσα είχαν αφήσει πίσω, αλλά και στις αλλαγές που είχαν μεσολαβήσει.

Ο παλιός κόσμος δεν ήταν μόνο ζεστασιά και αλληλεγγύη. Είχε τη βέργα του δασκάλου, την καχυποψία απέναντι στο παιδί από το άλλο χωριό, την προσδοκία να γεννηθεί αγόρι για να συνεχιστεί το οικογενειακό όνομα. Όλα αυτά συνυπήρχαν με το παιχνίδι, τη φροντίδα, τις γιορτές και τις μικρές χαρές. Ίσως γι’ αυτό τα διηγήματα δεν αφήνουν μόνο νοσταλγία. Αφήνουν και την αμηχανία που νιώθει κανείς όταν αναγνωρίζει πόσα μπορούν να λείπουν από έναν χαμένο τόπο και πόσα είναι ανακούφιση που χάθηκαν μαζί του.

Σοφία Αποστολοπούλου, «Αλισίβα και λουλάκι»
Εκδόσεις Γκοβόστη, 2026


4 Οκτ 2026

Όταν η εμπειρία βρίσκει τη φωνή της

 


Με αφορμή το 2ο Διεθνές Φεστιβάλ Ψηφιακής Αφήγησης στη Ζάκυνθο (2 έως 4 Οκτωβρίου 2026), η σκέψη στρέφεται στον άνθρωπο που επιχειρεί να γράψει τη δική του ιστορία. Στην προσπάθειά του να βρει λέξεις για μια εμπειρία που τον σημάδεψε, για μια απώλεια ή για κάτι που εξακολουθεί να τον πονά. Τι συνέβη, πώς το έζησε, τι έμεινε μέσα του. Το κείμενο που προκύπτει φέρει τη δική του ματιά και τον δικό του τρόπο να κατανοεί όσα έζησε. Η εικόνα και ο ήχος μπορούν να συνοδεύσουν αυτή την αφήγηση, όμως εδώ το ενδιαφέρον βρίσκεται στην προσωπική εμπειρία που καταγράφεται.

Η συγγραφή μιας τέτοιας ιστορίας αναδεικνύει όσα ζήσαμε. Μπορεί να μας βοηθήσει να διακρίνουμε συνδέσεις που δεν είχαμε προσέξει ή να αναγνωρίσουμε συναισθήματα που παρέμεναν ασαφή. Εκεί μπορεί να βρίσκεται μια θεραπευτική δυνατότητα της αφήγησης, στην ευκαιρία να πλησιάσουμε την εμπειρία μας και να την εκφράσουμε με τους δικούς μας όρους. Η καταγραφή ενός τραύματος δεν εξασφαλίζει την επούλωσή του. Μπορεί, όμως, να αποτελέσει ένα βήμα προς την κατανόηση όσων εξακολουθούν να μας επηρεάζουν.

Όταν αυτό το κείμενο μοιράζεται, κάποιος άλλος μπορεί να γνωρίσει μια πλευρά της ζωής μας που ως τότε αγνοούσε. Να καταλάβει κάτι από τη δυσκολία μας ή να αναγνωρίσει μια δική του εμπειρία. Έχει σημασία να επιλέγουμε οι ίδιοι τι θέλουμε να εκφράσουμε και τι να κρατήσουμε προσωπικό. Μπορεί να εξακολουθούμε να πονάμε ή να αναζητούμε απαντήσεις για όσα ζήσαμε. Η ιστορία μας αξίζει να ακουστεί, με σεβασμό στα συναισθήματα και στα όριά μας.

27 Σεπ 2026

Ο χρόνος του παιδιού και ο χρόνος του σχολείου

 


Η τάξη τελείωσε την άσκηση. Τα τετράδια κλείνουν, η δασκάλα προχωρά, κι ένα παιδί κρατά ακόμη το μολύβι πάνω από τη μισή σελίδα. Ίσως δεν κατάλαβε την εκφώνηση. Ίσως κατάλαβε, αλλά χρειάζεται λίγο χρόνο για να οργανώσει τη σκέψη του. Ίσως δυσκολεύεται περισσότερο από όσο δείχνει.

Το μόνο βέβαιο εκείνη τη στιγμή είναι ότι δεν πρόλαβε. Κι όμως, τόσο εύκολα αυτό το «δεν πρόλαβε» γίνεται «δεν προσπαθεί», «δεν προσέχει» ή «δεν μπορεί».

Το σχολείο έχει τον δικό του χρόνο. Έχει ύλη, πρόγραμμα, στόχους και μια τάξη με πολλά παιδιά. Ο εκπαιδευτικός χρειάζεται να προχωρήσει. Το παιδί, όμως, δεν μαθαίνει επειδή έφτασε η ώρα να περάσουμε στην επόμενη άσκηση. Μαθαίνει όταν μπορεί να σταθεί σε αυτό που δεν κατάλαβε, να δοκιμάσει ξανά, να κάνει λάθος χωρίς να ντραπεί και να βρει έναν δρόμο που να μπορεί να ακολουθήσει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε δυσκολία είναι απλώς θέμα χρόνου. Υπάρχουν παιδιά που χρειάζονται έγκαιρη αξιολόγηση, εξειδικευμένη υποστήριξη και διαφορετικό τρόπο διδασκαλίας. Αν τα καθησυχάζουμε όλα λέγοντας «θα ωριμάσει», μπορεί να τους στερήσουμε τη βοήθεια που χρειάζονται. Αν πάλι βιαστούμε να εξηγήσουμε κάθε δυσκολία με μια διάγνωση, μπορεί να πάψουμε να βλέπουμε το ίδιο το παιδί.

Ανάμεσα σε αυτές τις δύο βιασύνες υπάρχει χώρος για παρατήρηση. Τι ακριβώς δυσκολεύει το παιδί; Σε ποιες συνθήκες τα καταφέρνει καλύτερα; Τι συμβαίνει όταν του εξηγούμε κάτι με άλλον τρόπο ή όταν έχει την ευκαιρία να επιστρέψει στο λάθος του; Αυτές οι ερωτήσεις δεν καθυστερούν την υποστήριξη. Τη βοηθούν να γίνει πιο ουσιαστική.

Για ένα παιδί, η δυσκολότερη εμπειρία ίσως δεν είναι η άσκηση που έμεινε στη μέση. Είναι να βλέπει τους άλλους να προχωρούν και να αρχίζει να πιστεύει πως εκείνο μένει πίσω ως άνθρωπος. Όταν αυτό επαναλαμβάνεται, η δυσκολία στη μάθηση αποκτά και μια δεύτερη πλευρά: τον φόβο να ξαναπροσπαθήσει μπροστά στους άλλους.

Δεν μπορούμε να καταργήσουμε τον χρόνο του σχολείου. Μπορούμε, όμως, να προσέξουμε τι συμβαίνει όταν συγκρούεται με τον χρόνο ενός παιδιού. Πριν αποφασίσουμε τι δεν μπορεί να κάνει, αξίζει να δούμε τι χρειάζεται για να μπορέσει.


* Αφορμή για το κείμενο στάθηκε το ερώτημα που μου είχε τεθεί στη συνέντευξή μου με τη Μαρία Σούμπερτ: πώς μπορεί το σχολείο να χωρέσει τον διαφορετικό χρόνο ωρίμανσης και μάθησης κάθε παιδιού;