Οι νέες τεχνολογίες στην υπηρεσία της αντιμετώπισης της Δυσλεξίας

Οι νέες τεχνολογίες στην υπηρεσία της αντιμετώπισης της Δυσλεξίας και
ευρύτερα των Μαθησιακών δυσκολιών.

Χουλιαρός Δημήτρης

Ένας από τους πιο σύγχρονους τρόπους αντιμετώπισης και παροχής σημαντικής βοήθειας μαθητών με δυσκολίες στη γραφή και ανάγνωση είναι η χρήση υπολογιστών. Εδώ και πολλά χρόνια χρησιμοποιούνται στην Ευρώπη και μάλιστα μέσα και έξω από τα σχολεία με την προτροπή των υπουργείων Παιδείας.

Ιδιαίτερα στη Σκανδιναβία, εδώ και πολλά χρόνια ξεκίνησε η ένταξη υπολογιστών στα σχολεία, στους εκπαιδευτικούς αλλά και μαθητικούς κύκλους. Η οργάνωση των σχολείων είναι τέτοια που οι χώροι επιτρέπουν την χρήση και αξιοποίηση των υπολογιστών αλλά και διδασκαλία προγραμμάτων και η χρήση τους αποτελεί μέρος του ωρολογίου προγράμματος. Με τον τρόπο αυτό μαθαίνει κανείς όχι μόνο να χρησιμοποιεί Η/Υ αλλά και να κρίνει την ποιότητα των προγραμμάτων που παρέχονται σε καθημερινή βάση.

Στην Ελλάδα βρισκόμαστε σε καλό δρόμο πλέον και υπάρχει ανάλογος εξοπλισμός σχεδόν σε κάθε σχολείο. Επίσης δημιουργούνται προγράμματα ενημέρωσης και εξειδίκευσης εκπαιδευτικών καθ όλη τη διάρκεια του έτους. Άρα λοιπόν πληρούνται ή θα πληρούνται σύντομα οι προϋποθέσεις χρήσης και σωστής εκμετάλλευσης προγραμμάτων που είναι ιδιαίτερα απαραίτητα για τον προγραμματισμό και βοήθεια ατόμων με μαθησιακές δυσκολίες, είτε αυτό αφορά γραφή ανάγνωση ή και τα δύο. Εκτεταμένες έρευνες, ιδιαίτερα στη Δανία, Σουηδία, Νορβηγία έδειξαν και δείχνουν πολύ καλά αποτελέσματα στην εφαρμογή χρήσης προγραμμάτων για μαθητές με δυσκολίες στη μάθηση.

Στην αναφορά που θα ακολουθήσει, δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στις έρευνες που έχουν σαν αντικείμενο μεν την απήχηση της χρήσης των Η/Υ στη σχολική πραγματικότητα, σε όλες σχεδόν τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, αλλά και στις επιπτώσεις όσο αφορά την ψυχική ισορροπία και υγεία των μαθητών, την αυτοπεποίθησή τους, την αυτογνωσία και αυτό εκτίμηση.

Σκοπός αυτού του έργου είναι η συντέλεση στην δημιουργία ενός σύγχρονου σχολείου που ν’ αγκαλιάζει όλους τους μαθητές με κάθε είδους ιδιαιτερότητα και δυσκολία και πώς αυτοί μπορούν να βοηθηθούν με τα σύγχρονα μέσα που διαθέτει σήμερα η επιστήμη, όπως η συνθετική ομιλία, για τη γραφή, συλλαβισμό και ανάγνωση, ιδιαίτερα για τους μαθητές με δυσλεξία αλλά και άλλες μαθησιακές δυσκολίες που αφορούν την έκφρασή τους.
Η Φύση του ανθρώπου έχει κάποιους περιορισμούς που μας κάνουν να βρίσκουμε τρόπους βοηθητικούς για την ικανοποίηση των αναγκών μας, όταν δεν τα καταφέρνουμε, κι αυτό, από αρχαιοτάτων χρόνων.

Η ακοή μας είναι περιορισμένη και μας κάνει να βρισκόμαστε κοντά ο ένας στον άλλο. Ο εκπαιδευτικός και οι μαθητές πρέπει να βρίσκονται κοντά, διότι διαφορετικά δεν ακούγονται. Άρα, βιολογικά, αυτός είναι ένας σοβαρός λόγος που μας κάνει να οργανώνουμε τη διδασκαλία στους χώρους εκπαίδευσης με τον συγκεκριμένο τρόπο που κάνουμε και όχι για λόγους παιδαγωγικούς. Μαθητές και δάσκαλοι πρέπει να βρίσκονται βιολογικά στον ίδιο χώρο και κατά την ίδια ώρα γι αυτόν ακριβώς τον λόγο. Μάλιστα, για πολλούς, η ύπαρξη πολλών μαθητών στον ίδιο χώρο με τον ίδιο δάσκαλο δεν είναι ότι το καλύτερο δημιουργεί πολλά προβλήματα για αρκετούς μαθητές και ίσως αποτελεί έναν από τους σοβαρούς λόγους ύπαρξης ενισχυτικής διδασκαλίας με τέτοια μεγάλη συμμετοχή. Εάν η διδασκαλία γίνεται κανονικά, τότε δεν υπάρχει η ανάγκη ενισχυτικής.

Η όραση του ανθρώπου, εκτός από την ακοή, έχει και αυτή συγκεκριμένους περιορισμούς, έτσι που μας αναγκάζει να χρησιμοποιούμε βοηθητικά μέσα για να καταφέρουμε το επιθυμητό αποτέλεσμα για κάτι που είναι ιδιαίτερα απόμακρο. Από την εποχή που ο άνθρωπος ζούσε σε σπηλιές έως τις μέρες μας έγιναν τεράστια βήματα, μέχρι που φτάνουμε σε σημείο, μέσω διασύνδεσης, να παρακολουθούν δάσκαλοι και μαθητές από το χώρο διδασκαλίας, μουσεία και ιστορικά κέντρα,γεγονότα και εξελίξεις, που δραστηριοποιούνται σε άλλες χώρες.

Η μνήμη, επίσης, είναι στη φύση του ανθρώπου κι αυτή μειωμένη. Το διαπιστώνουμε
ιδιαίτερα, όταν κάποιος προσπαθεί να μας μάθει κάτι με την πληροφόρηση. Για να
βοηθηθούμε λοιπόν σ` αυτή τη δυσκολία επινοήθηκε η γραφή που χρησιμοποιούμε έως και σήμερα .Να μπορέσουμε δηλαδή να κρατήσουμε τα γεγονότα που μας ενδιαφέρουν, με άλλο τρόπο, γιατί η μνήμη μας δεν έχει αυτή τη χωρητικότητα που απαιτείται, ώστε τα δεδομένα να διαρκούν στο χρόνο.

Ο γραπτός λόγος ξεκίνησε εδώ και 5 χιλιάδες χρόνια και πραγματικά πολλά άλλαξαν από την ανακάλυψη της τυπογραφίας, όπου με τα στοιχεία του Γουτεμβέργιου μπορέσαμε πλέον να τυποποιήσουμε τη γραφή και εύκολα να συντάξουμε βιβλία, παντός περιεχομένου. Ταυτόχρονα όμως δημιουργήθηκε και μια άλλη ανάγκη. Δεν μαθαίνουμε το γραπτό λόγο αυτοματοποιημένα, όπως την ομιλία που αρχίζει και καλλιεργείται από τη βρεφική ηλικία και τελειοποιείται με το χρόνο απ` όλους, πριν ακόμα αρχίσει κανείς το σχολείο.

Χρειάζεται διδασκαλία για τη μάθηση αυτή, όπως η ανάγνωση, ο συλλαβισμός, η γραφή τα μαθηματικά σύμβολα κλπ για να θεωρηθεί κάποιος ικανός. Η δημοτική εκπαίδευση, από πολύ παλιά ανέλαβε την ευθύνη και το ρόλο να διδάξει το γραπτό και προφορικό λόγο.

Βλέποντας απ` αυτή την οπτική γωνία, ο γραπτός λόγος αποτελεί ένα συμπληρωματικό, βοηθητικό μέτρο για να καλύψει ο άνθρωπος τις αδυναμίες του στην όραση, ακοή και μνήμη. Το γεγονός αυτό όμως και η απόφαση για την υλοποίησή του έφερε σε δύσκολη θέση μια μερίδα ανθρώπων, γιατί ο γραπτός λόγος εξυπηρετεί περίπου το 80% των μαθητών και ενηλίκων, ενώ το υπόλοιπο 20% δεν διευκολύνεται ιδιαίτερα. Περίπου ένας στους πέντε μαθητές δυσκολεύεται στη γραφή και ανάγνωση, ενώ ούτε και το 20% των ενηλίκων δεν κατέχει ικανοποιητικά αυτές τις δεξιότητες.

Γι αυτό το ποσοστό λοιπόν των ανθρώπων, χρειάζονται βοηθητικοί τρόποι διδασκαλίας. Δεν θα ήταν βέβαια σωστό και δίκαιο να γυρίσουμε το χρόνο πίσω και να επιλέξουμε έναν άλλο τρόπο έκφρασης αντί του γραπτού λόγου, διότι δεν θα άρμοζε για το υπόλοιπο 80% που τους βοηθά ιδιαίτερα. Άρα πρέπει να βρεθεί ένας άλλος τρόπος ώστε να βοηθηθούν αυτοί που δύσκολα μπορούν ν` αναγνωρίσουν τα γραπτά σύμβολα. Λύση δεν είναι να εργαστούν ακόμα πιο επίμονα και να ασκηθούν περισσότερο στο γραπτό λόγο, αλλά, να βρούμε ανάλογους τρόπους, ώστε να βοηθηθούν στην αποκωδικοποίηση των γραπτών συμβόλων και με τον τρόπο αυτό να ενταχθούν στο υπόλοιπο σύνολο. Δηλαδή να βρούμε βοηθητικούς τρόπους για το βοηθητικό τρόπο που χρησιμοποιούμε να εκφραστούμε.

Πώς θα γίνει;
Μέχρι τώρα οι δυνατότητες ήταν αρκετά περιορισμένες. Οι μαθητές με δυσκολίες στην αποκωδικοποίηση των γραπτών συμβόλων έπρεπε να 'χουν τη βοήθεια των γονιών τους ή άλλων, για να τους διαβάσουν το περιεχόμενο του κάθε γραπτού κειμένου ή στη τάξη να ρωτήσουν κλασικά το συμμαθητή τους: τι γράφει εδώ;

Αυτό συμβαίνει γιατί ζουν σ ένα χρόνο που η κοινωνία απαιτεί χρήση βοηθητικών μέσων για τη συμπλήρωση της ανεπάρκειας στην όραση, ακοή και μνήμη. Εάν τα άτομα αυτά ζούσαν εδώ και 500 χρόνια, δεν θα υπήρχε η ανάγκη συμπλήρωσης με μέσα στην έκφραση και μόνο με τον προφορικό λόγο θα ήταν πλήρως ενταγμένοι στο κοινωνικό σύνολο χωρίς να μειονεκτούν πουθενά. Κάτι ανάλογο θα συμβεί και γι' αυτούς τους μαθητές που θα γεννηθούν σε δέκα χρόνια γιατί σίγουρα μέχρι τότε θα υπάρξει ικανοποιητικός τρόπος για τη βοήθεια αυτής της αποκωδικοποίησης.

Η βοήθεια αυτή που σήμερα προσφέρεται, οφείλεται στην παραδοχή ότι οι μαθητές που δυσκολεύονται να γράψουν και να διαβάσουν με τα μάτια, μπορούν να διαβάσουν με την ακοή και ταυτόχρονα να παρακολουθούν με τα μάτια τις λέξεις και τα σύμβολα μπροστά τους. Μπορούν να διαβάζονται οι λέξεις, όχι όμως από τους γονείς ή τους συμμαθητές, αλλά, από τον υπολογιστή που έχει ο μαθητής μπροστά του.

Αυτό αποτελεί ένα ιδιαίτερα ευχάριστο νέο για όλους με δυσκολία στη γραφή, ανάγνωση, αποκωδικοποίηση συμβόλων. (δυσλεξία, δυσγραφία, δυσαριθμησία, κλπ.)

Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «ΕΚΦΡΑΣΗ»

Ο υπολογιστής εκπροσωπεί το τελευταίο βήμα σ` αυτή την ανάπτυξη, με προοπτική την ενεργοποίηση άμεσης βοήθειας προς όλους με δυσκολίες στο γραπτό λόγο, ώστε να μετατραπεί ο γραπτός σε προφορικό. Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα ΕΚΦΡΑΣΗ αποτελείται από τρία υποπρογράμματα, έτσι ώστε:
· Το κάθε γραπτό σύμβολο μετατρέπεται σε ακουστικό από τον υπολογιστή χωρίς κανείς να εξαρτάται από άλλους.
· Ταυτόχρονα, οτιδήποτε γράφει κανείς ακούγεται, στην ελληνική και αγγλική γλώσσα, επιβεβαιώνεται εάν είναι το ορθό που ο ενδιαφερόμενος νομίζει ότι γράφει.
· Μαζί με όλα αυτά, μια στήλη με τις πιο χρησιμοποιούμενες λέξεις προτείνονται στην επιφάνεια εργασίας για να μπορεί κανείς να επιλέξει την κατάλληλη, κάτι που βοηθά ιδιαίτερα μαθητές που δυσκολεύονται να βρουν λέξεις να εκφράσουν τις σκέψεις τους. Πχ. δυσλεξία, μαθησιακά, προβλήματα λόγου.

· Όταν βρεθεί ένα ενδιαφέρον κείμενο, υπάρχει η δυνατότητα να αντιγραφεί και να διαβαστεί μεγαλόφωνα. Κάθε ψηφιακό κείμενο διαβάζεται με ταχύτητα που ρυθμίζεται, από πολύ αργά – συλλαβιστά, έως όσο απαιτείται, με πολύ καλή άρθρωση. Έτσι δύνεται η δυνατότητα στους μαθητές να διαβάζουν τα μαθήματα της ημέρας μέσω υπολογιστή, ενώ έως τώρα έπρεπε να είναι κάποιος δίπλα τους για να το κάνει.
· Με τις δυνατότητες αυτές ο εκπαιδευτικός ή ο κάθε ενδιαφερόμενος χρησιμοποιώντας έναν απλό σαρωτή (σκάνερ) περνάει εύκολα τις εργασίες στον υπολογιστή, έτσι ώστε να διαβάζεται καθαρά κάθε τυπωμένο κείμενο και σε ρυθμιζόμενη ταχύτητα, όπου ο κάθε μαθητής μετά, μπορεί ανεξάρτητα και εύκολα να εργαστεί ισοδύναμα με τους συμμαθητές του.

Με βάση αυτά τα δεδομένα, σαν το νεότερο αποτέλεσμα της τεχνολογίας για τη δημιουργία βοηθητικού μέσου για τη δυσλεξία, και γενικά δυσκολίες ανάγνωσης και γραφής, δημιουργήθηκε η αναφερόμενη έρευνα, σε πανεπιστημιακό επίπεδο, προκειμένου να δούμε και να μελετήσουμε τα αποτελέσματα της χρήσης του στη σχολική πραγματικότητα και να καταλήξουμε σε οριστικά συμπεράσματα, όσο αφορά την καλύτερη αξιοποίησή του.

Η έρευνα έγινε για λογαριασμό του υπουργείου Παιδείας της Δανίας για να διαπιστωθούν οι επιπτώσεις και τα αποτελέσματα της χρήσης υπολογιστών με συνθετική ομιλία σε μαθητές με δυσλεξία, αλλά και γενικότερα, μαθησιακών δυσκολιών.

Η προσωπική μου έρευνα, στα πλαίσια του μάστερ, διήρκησε δύο χρόνια και κάλυψε συνολικά 24 πολυθέσια μεγάλα σχολεία της πόλης της Κοπεγχάγης αλλά και της επαρχίας. Αμέσως μετά την ολοκλήρωση της έρευνας το ίδιο το παιδαγωγικό πανεπιστήμιο ανέλαβε για λογαριασμό του υπουργείου να κάνει την ίδια έρευνα προκειμένου να δουν κατά πόσο ευεργετική θα ήταν η χρήση του προγράμματος στα σχολεία και βέβαια στους άμεσα ενδιαφερόμενους.

Τα αποτελέσματα και των δύο ερευνών κατέληξαν στα ίδια πολύ καλά αποτελέσματα, όσο αφορά τη χρήση του προγράμματος συνθετικής ομιλίας σαν μέσο βοήθειας μαθητών με δυσκολίες, με αποτέλεσμα να χρησιμοποιείται σήμερα στα σχολεία και μάλιστα με επιχορήγηση από το υπουργείο παιδείας.

Δόθηκαν λοιπόν φορητοί υπολογιστές σε μαθητές και για ένα χρόνο τους χρησιμοποίησαν καθημερινά στη τάξη τους, αλλά και στο σπίτι, για κάθε είδους εργασία με γραφή και ανάγνωση.

Οι μαθητές με δυσκολίες μαθαίνουν να τις κρύβουν και κατά τη διάρκεια της σχολικής τους ζωής δημιουργούν μηχανισμούς που τους βοηθάνε να καλύψουν τις αδυναμίες τους. Παίρνει λοιπόν καιρό να μπορέσουν να αποβάλουν τις συνήθειες αυτές και να συνηθίσουν στην οικειοποίηση νέων.

Από εμπειρία στη χρήση συνθετικής ομιλίας γνωρίζουμε ότι τα αποτελέσματα στη χρήση της είναι πολύ καλά όταν χρησιμοποιείται στο σχολείο και αποτελεί μια πολύ καλή λύση στο πρόβλημα μαθητών να συλλαβίσουν να διαβάσουν ή να γράψουν.

Αυτό αποτελεί, μεταξύ άλλων, συμπέρασμα από προηγούμενες έρευνες στην Αγγλία και Σουηδία. Οι μαθητές έχουν μεγάλο κέρδος από τη χρήση υπολογιστών διότι μπορούν:
· Να διαβάζουν γραπτά κείμενα από τον υπολογιστή με συνθετική ομιλία, ενώ
διαφορετικά θα ήταν πολύ δύσκολο για τους ίδιους να το επιτύχουν.
· Να αναπτύξουν την απαιτούμενη κατανόηση της σχέσης μεταξύ συμβόλων γραπτού λόγου αριθμών και ανάγνωσης.
· Να υποβοηθηθούν στην ανάπτυξη του λεξιλογίου τους και στη γραμματική.
· Να υποβοηθηθούν στο συλλαβισμό και διόρθωση.
· Να αναπτύξουν κανόνες συλλαβισμού και σχέσεων μεταξύ τους.
· Να βρουν και να διορθώσουν τα λάθη τους, αλλά και να διαβάσουν τα γραπτά τους.
· Να προγραμματίσουν να αλλάξουν και να εκφράσουν τη σκέψη τους γραπτά.
· Να αποκτήσουν ένα σταθερό πλαίσιο αναφοράς όσο αφορά τη γραπτή τους έκφραση.
· Να ανεβάσουν την αυτοπεποίθησή τους για την επίδοσή τους στο γραπτό λόγο.

Σουηδοί απέδειξαν ότι μαθητές με δυσλεξία, που δεν μπορούν με τον παραδοσιακό τρόπο να γράψουν ή να διαβάσουν, πολύ καλύτερα τα καταφέρνουν στο σχολείο με πρόσβαση στον υπολογιστή και χρήση συνθετικής ομιλίας. Γι αυτό οι Σουηδοί ερευνητές προτείνουν ότι τα σχολεία απαραίτητα θα πρέπει να εκμεταλλευτούν όλα τα περιθώρια μάθησης των μαθητών αυτών, τα οποία παρέχονται από τη χρήση Η/Υ και πρέπει αυτού του είδους ο εξοπλισμός να βρίσκεται σε κάθε σχολείο, ώστε η συνθετική ομιλία να βοηθά μαθητές για την ανάγνωση και γραφή.

Το συμπέρασμά τους είναι ότι η χρήση βοηθητικών προγραμμάτων με Η/Υ θα πρέπει να γίνει με εντελώς φυσιολογικό τρόπο στην καθημερινότητα στη σχολική πραγματικότητα καθ όλη τη διάρκεια της φοίτησης των μαθητών.

Παιδαγωγικά, αποτελεί μόνο θέμα επιλογής για το ποιες αποφάσεις θα παρθούν προς όφελος μαθητών με δυσλεξία. Όμως αναμφίβολα θα βοηθήσει πολύ η χρήση συνθετικής ομιλίας, όπου θα διαβάζονται γραπτά κείμενα δυνατά.

Όταν οι μαθητές πετυχαίνουν πρόσβαση στη χρήση του Η/Υ σαν βοήθεια για τη δυσκολία που έχουν, είναι γι αυτούς μια μεγάλη πρόκληση, να πετύχουν την πλήρη αξιοποίηση των προγραμμάτων. Ας μη ξεχνάμε ότι όλοι τους επιθυμούν να είναι σαν τους συμμαθητές τους και γι αυτό αρκετές φορές κάνουν ότι καταλαβαίνουν το περιεχόμενο του κειμένου χωρίς τη βοήθεια μέσων.

Έτσι δημιουργούν στρατηγικές επιβίωσης και απομίμησης συμπεριφοράς για να μη δείξουν ότι δεν καταλαβαίνουν, αλλά αντίθετα ότι είναι κι αυτοί μέρος του γενικού συνόλου της τάξης που τα καταφέρνει ικανοποιητικά.

Η έγκαιρη αντιμετώπιση μπορεί να παίξει μεγάλο ρόλο ώστε οι μαθητές να μη δημιουργούν άσχημους μηχανισμούς αυτοάμυνας, που δύσκολα μπορεί κανείς να αποβάλει αργότερα. Με την παροχή βοηθητικών μέσων πληροφορικής δεν αναγκάζονται οι μαθητές να αναπτύξουν αυτούς τους μηχανισμούς όπου αναγκάζονται να υπερπηδάνε λέξεις που τους δυσκολεύουν, για να μη δίνουν στόχο στους συμμαθητές ότι δεν ξέρουν, με συνέπεια βέβαια να μη καταλαβαίνουν και το νόημα, πέρα από τα συμφραζόμενα και έτσι να μένουν πίσω στην εμπέδωση της ύλης.
Μαθητές που έχουν χαμηλή αυτοπεποίθηση, όσο αφορά την επίδοσή τους στο
σχολείο και τις εργασίες τους, μπορούν αυτό να το αλλάξουν με την ανάλογη διδασκαλία. Μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερη διάθεση και δυναμική, που δεν είχαν πριν την απασχόλησή τους με συνθετική γραφή και ομιλία, λόγω των δυσκολιών στη γραφή και ανάγνωση.
«Κανένας λογικός άνθρωπος δεν θα στερούσε από ένα παιδί να φορέσει γυαλιά
για να βλέπει καλύτερα.»
Η αυτοπεποίθησή τους ανεβαίνει, αυτοβοηθιούνται.
Όταν εξετάζουμε μια συγκεκριμένη κατάσταση, δεν αρκεί να τη βλέπουμε μεμονωμένα, αλλά σφαιρικά. Να βρούμε τις αιτιολογίες της συμπεριφοράς.